Botoks w leczeniu blizn przerostowych

Bliznowacenie przerostowe to jeden z tych problemów dermatologicznych, które pacjenci znają z codziennego życia, a lekarze medycyny estetycznej zbyt rzadko omawiają w kontekście nowoczesnych, opartych na dowodach naukowych opcji terapeutycznych. Gdy na stronach gabinetów pojawia się słowo „botoks”, prawie zawsze chodzi o zmarszczki. Tymczasem toksyna botulinowa posiada udokumentowane mechanizmy działania bezpośrednio na fibroblasty bliznowate, całkowicie niezależne od układu nerwowo-mięśniowego.

W 2025 roku w czasopiśmie Biomolecules and Biomedicine ukazała się praca Fan Y., Guo X., Tian Y., Li J. i Xi H. zatytułowana Botulinum toxin type A inhibits the formation of hypertrophic scar through the JAK2/STAT3 pathway (DOI: 10.17305/bb.2024.10906, PMID: 39132968). Autorzy z Shanxi Medical University po raz pierwszy precyzyjnie zidentyfikowali szlak sygnałowy, przez który BoNT-A hamuje bliznowacenie i potwierdzili ten efekt zarówno w modelu komórkowym, jak i na żywym zwierzęciu. Artykuł ten jest wart dokładnego omówienia, ponieważ otwiera perspektywę dla leczenia blizn metodą, której potencjał jest w Polsce wciąż niedoceniany.

Czym jest blizna przerostowa i dlaczego jej leczenie jest trudne?

Blizna przerostowa (hypertrophic scar, HS) to patologiczna odpowiedź tkanki na uraz skóry – oparzenie, cięcie chirurgiczne, uraz mechaniczny, w której proces gojenia wykracza poza granicę rany i trwa zbyt długo. Klinicznie objawia się zgrubiałą, uniesioną ponad poziom skóry, czerwoną lub różową blizną, często bolesną i swędzącą, ograniczającą elastyczność skóry i ruch w okolicy stawów.

Blizna przerostowa jest włóknisto-proliferacyjnym zaburzeniem skóry właściwej, które powstaje po jej urazie. Statystycznie częstość jej występowania po oparzeniach lub urazach skóry wynosi od 40% do 70%, a w przypadku ran oparzeniowych niegojących się przez ponad 21 dni – 70% lub więcej. Klinicznie objawia się miejscowym stwardnieniem i pogrubieniem blizny, nieregularnym kształtem, zaczerwienieniem i uniesieniem ponad normalny poziom skóry, czemu często towarzyszy świąd, ból i inne dolegliwości, które poważnie wpływają na zdrowie fizyczne i psychiczne pacjentów. Link do badania

Dotychczasowe metody leczenia blizn przerostowych – iniekcje kortykosteroidów doogniskowe, ucisk, chirurgia, lasery ablacyjne i nieablacyjne, silikonowe plastry – mają ograniczoną skuteczność i znaczące działania niepożądane. Kortykosteroidy, choć skuteczne, wywołują atrofię skóry, teleangiektazje i hipopigmentację przy długotrwałym stosowaniu. Potrzebne są metody alternatywne, które działają na mechanizm bliznowacenia bez tych konsekwencji.

Szlak JAK2/STAT3 – co to jest i dlaczego jest kluczowy w bliznowaceniu?

Zanim przejdę do wyników badania, warto wyjaśnić, czym jest szlak JAK2/STAT3, ponieważ jest to pojęcie kluczowe dla zrozumienia mechanizmu działania BoNT-A opisanego przez Fan i wsp.

JAK (Janus kinase) to rodzina kinaz tyrozynowych związanych z wewnątrzkomórkową domeną receptorów cytokinowych. STAT (signal transducer and activator of transcription) to czynniki transkrypcyjne aktywowane przez JAK poprzez fosforylację. Szlak JAK/STAT to jeden z najważniejszych systemów przekazywania sygnałów cytokiny → jądro komórkowe → zmiana ekspresji genów.

Szlak JAK/STAT3 odgrywa kluczową rolę w procesie włóknienia. Może być aktywowany przez różne prozwłóknieniowe mediatory, takie jak TGF-β1, PDGF, VEGF, IL-6, angiotensyna II, serotonina i endotelina-1, i prowadzi do fibrogenzy. Szlak JAK/STAT3 jest centralnym integratorem wielu prozwłóknieniowych szlaków sygnałowych, a jego aktywacja może promować aktywację fibroblastów i ekspresję genów związanych z włóknieniem, takich jak α-SMA, kolageny i fibronektyna. Link do badania

W kontekście blizny przerostowej oznacza to: gdy skóra ulega urazowi, cytokiny prozapalne, przede wszystkim IL-6 i TGF-β1 – aktywują szlak JAK2/STAT3 w fibroblastach. Aktywowany STAT3 przenika do jądra komórkowego i uruchamia transkrypcję genów odpowiedzialnych za proliferację komórek, ich migrację i syntezę białek macierzy zewnątrzkomórkowej – kolagenu i fibronektyny. W normalnych warunkach proces ten jest ograniczony czasowo i przestrzennie. W bliznowaceniu przerostowym ulega rozregulowaniu – szlak pozostaje aktywny zbyt długo, fibroblasty nie przestają się namnażać i produkować kolagenu, a rana przekształca się w przerosłą bliznę.

Badanie Fan i wsp. – projekt i metodologia

Badanie przeprowadzono z udziałem materiału biologicznego od ludzkich pacjentów. Fibroblasty hipertroficznych blizn (HSFs) oraz fibroblasty normalnej skóry (NSFs) zostały wyizolowane i wyhodowane z tkanek skóry pacjentów z bliznami przerostowymi. Analizę Western blot przeprowadzono w celu pomiaru ekspresji białek szlaku JAK2/STAT3. Link do badania

Tkankę pobrano od 8 pacjentów w fazie proliferacyjnej blizny przerostowej (czas trwania 3–12 miesięcy, bez wcześniejszego leczenia). Badacze zastosowali następnie podwójną strategię weryfikacji przyczynowości szlaku JAK2/STAT3:

po pierwsze, użyli farmakologicznego inhibitora JAK2 (AG490), by sprawdzić, czy samo zablokowanie szlaku bez BTA daje efekty podobne do toksyny;

po drugie, użyli agonisty JAK2 (koumermycyna A1, C-A1), by sprawdzić, czy aktywacja szlaku osłabi efekt BTA.

To elegancki projekt eksperymentalny, który pozwala nie tylko wykazać korelację, ale udowodnić zależność przyczynowo-skutkową.

Panel metod obejmował: test CCK-8 (żywotność komórek), barwienie EdU (proliferacja), test zarysowania (scratch-wound assay, migracja), test Transwell (migracja przez błonę), Western blot (białka szlaku i markery włóknienia), immunofluorescencję (α-SMA) i barwienie czerwienią siriusową (kolagen). Wyniki weryfikowano następnie w modelu in vivo – na myszy z pełnościenną raną grzbietu.

Wynik 1: Szlak JAK2/STAT3 jest nadaktywny w bliznach przerostowych

Wyniki pokazały, że poziomy fosforylacji JAK2 i STAT3 były wyraźnie podwyższone zarówno w tkankach blizn przerostowych, jak i w izolowanych fibroblastach HSF w porównaniu z normalną skórą. Link do badania

To fundamentalne odkrycie potwierdzające, że szlak JAK2/STAT3 jest nie tylko aktywny, ale nadmiernie aktywny i to na poziomie zarówno tkanki bliznowatej, jak i wyizolowanych fibroblastów. Nadmierna fosforylacja JAK2 i STAT3 to molekularny podpis nieprawidłowego bliznowacenia.

Wynik 2: Zablokowanie JAK2/STAT3 naśladuje działanie BoNT-A

Western blot wykazał znaczące zmniejszenie markerów włóknienia – α-SMA, kolagenu-I i kolagenu-III – w fibroblastach HSF po 48 godzinach leczenia inhibitorem AG490, podczas gdy leczenie agonistą C-A1 wyraźnie podwyższało poziomy tych markerów włóknienia. Link do badania

To kluczowy wynik z metodologicznego punktu widzenia: farmakologiczny inhibitor JAK2 (AG490) działa na fibroblasty blizn dokładnie tak jak BoNT-A. Oba zmniejszają α-SMA (marker miofibroblastów, czyli głównych komórek odpowiedzialnych za zwłóknienie), kolagen-I i kolagen-III. Aktywacja szlaku przez C-A1 działa odwrotnie – nasila włóknienie. Szlak JAK2/STAT3 jest zatem centralnym regulatorem fenotypu bliznowatego fibroblastów.

Wynik 3: BoNT-A bezpośrednio hamuje szlak JAK2/STAT3

Leczenie BoNT-A hamowało szlak JAK2/STAT3. BoNT-A zmniejszała żywotność komórek, zdolność do proliferacji i migracji oraz hamowała włóknienie fibroblastów blizn przerostowych. Jednocześnie interwencja agonistą C-A1 osłabiała wpływ BTA. Link do badania

To jest dowód przyczynowości. Gdy badacze po podaniu BoNT-A aktywowali szlak JAK2/STAT3 agonistą C-A1 – efekt toksyny ulegał osłabieniu. Oznacza to, że BoNT-A działa właśnie przez ten szlak, a nie przez jakiś inny, równoległy mechanizm. Gdyby BTA działała inną drogą, aktywacja JAK2/STAT3 z zewnątrz nie mogłaby tej drogi zablokować.

Konkretnie: BoNT-A zmniejszała:

żywotność komórek HSF (test CCK-8),
proliferację komórek HSF (barwienie EdU),
zdolność migracji (scratch-wound i Transwell),
ekspresję α-SMA (marker miofibroblastów),
ekspresję kolagenu-I i kolagenu-III (markery włóknienia).

Wszystkie efekty były zależne od dawki (stosowano 2, 4 i 8 jednostek/mL preparatu onabotulinum).

Wynik 4: BoNT-A przyspiesza gojenie ran i redukuje odkładanie kolagenu in vivo

BoNT-A promowała gojenie ran i redukowała odkładanie kolagenu in vivo na mysim modelu pełnościennej rany. Link do badania

Model in vivo – pełnościenna rana grzbietu myszy BALB/c – potwierdził, że efekty obserwowane w hodowli komórkowej przekładają się na żywą tkankę. Rany leczone BoNT-A goiły się sprawniej, a w ocenie histologicznej wykazywały mniejsze nadmierne odkładanie kolagenu, co jest molekularnym ekwiwalentem zmniejszenia ryzyka bliznowacenia przerostowego.

Co to znaczy klinicznie? Mechanizm toksyny botulinowej w leczeniu blizn

Fan i wsp. zidentyfikowali szlak JAK2/STAT3 jako kluczowy mechanizm, ale warto go umieścić w szerszym kontekście biologicznym. BoNT-A hamuje bliznowacenie wielotorowo:

Redukcja napięcia mechanicznego rany. Klasyczny, znany od lat mechanizm: BoNT-A rozluźnia mięśnie pod blizną, zmniejszając napięcie mechaniczne wzdłuż linii cięcia. Wysokie napięcie aktywuje mechanoreceptory fibroblastów i pobudza ich do zwiększonej syntezy kolagenu. Zmniejszenie napięcia oznacza mniejszą stymulację mechanotransdukcji i mniejsze bliznowacenie. To mechanizm szczególnie istotny przy bliznach twarzy, szyi i dekoltu.

Hamowanie szlaku JAK2/STAT3, mechanizm opisany przez Fan i wsp. – działa bezpośrednio na fenotyp fibroblastów bliznowatych: zmniejsza ich proliferację, migrację i zdolność do syntezy białek macierzy.

Hamowanie CTGF. Wcześniejsze badania wykazały, że BoNT-A zmniejsza ekspresję connective tissue growth factor (CTGF) w fibroblastach, czyli czynnika wzrostu kluczowego dla fibrogenzy indukowanej przez TGF-β. Connective tissue growth factor i cecha włóknienia chirurgicznych ran może być zmniejszona przez iniekcję toksyny botulinowej. Link do badania

Działanie przeciwzapalne. Przez hamowanie uwalniania substancji P i CGRP z zakończeń nerwowych BoNT-A redukuje neurogenny składnik zapalenia w gojącej się ranie – skracając fazę zapalną, która normalnie napędza aktywację fibroblastów i ich przekształcenie w miofibroblasty.

Co mówią meta-analizy kliniczne? Dowody na skuteczność

Praca Fan i wsp. wyjaśnia mechanizm molekularny, ale pytanie kliniczne jest inne: czy BoNT-A faktycznie działa na blizny u pacjentów? Odpowiedź dają systematyczne przeglądy z meta-analizami.

Meta-analiza opublikowana w 2024 roku w Cureus (Raslan i wsp., DOI: 10.7759/cureus.71161), obejmująca 7 randomizowanych badań kontrolowanych i przeprowadzona zgodnie z wytycznymi PRISMA, wykazała, że BTA istotnie poprawiała wyniki w Vancouver Scar Scale (VSS), ze zbiorczą różnicą średnich wynoszącą -1,69. Link do badania

Vancouver Scar Scale (VSS) to standaryzowana, powszechnie stosowana skala oceny blizn, obejmująca pigmentację, unaczynienie, podatność i wysokość blizny (0 = normalna skóra, wyższe wartości = gorsza blizna). Zmniejszenie VSS o 1,69 punktu jest klinicznie istotne.

Inna meta-analiza obejmująca 16 randomizowanych badań kontrolowanych z udziałem 671 przypadków (510 pacjentów) wykazała znaczącą przewagę BoNT-A nad kontrolą w zakresie VSS (MD = -1,32; 95% CI: -2,00 do -0,65; p = 0,0001) oraz VAS (MD = 1,29; 95% CI: 1,05–1,53). Link do badania

VAS (visual analogue scale) w tym kontekście mierzy subiektywne odczucia pacjenta dotyczące blizny -wygląd, komfort, zadowolenie. Poprawa o 1,29 punktu jest znacząca klinicznie i potwierdza, że efekt nie jest tylko statystyczny, ale odczuwalny przez pacjenta.

Iniekcja toksyny botulinowej jest zarówno bezpieczna, jak i skuteczna. Przyszłe badania powinny skupić się na różnych potrzebnych dawkach i różnicach w efektach pomiędzy iniekcjami przed- i pooperacyjnymi. Link do badania

Kiedy i jak stosuje się BoNT-A w leczeniu blizn?

Na podstawie dostępnej literatury i własnej praktyki klinicznej wyróżniam trzy scenariusze zastosowania:

Profilaktyka blizn po zabiegach chirurgicznych. Iniekcja BoNT-A wzdłuż linii cięcia chirurgicznego, bezpośrednio przed zabiegiem lub w ciągu 1–2 tygodni po zabiegu – redukuje napięcie mechaniczne brzegów rany i zmniejsza aktywację fibroblastów. Jest to protokół szczególnie uzasadniony dla blizn na twarzy, szyi i dekolcie, gdzie napięcie mięśni mimicznych jest stałe. W piśmiennictwie opisuje się podanie BoNT-A przed planowanymi procedurami: thyroidectomią, plastią twarzy, cięciem cesarskim.

Leczenie istniejących blizn przerostowych. Iniekcja śródogniskowa (intralesional) bezpośrednio do tkanki bliznowatej. Dawki stosowane w badaniach wahają się od 20 do 100 jednostek preparatu onabotulinum na zmianę, w odstępach 1-3 miesięcy, przez 3-6 sesji. Protokół wymaga indywidualizacji w zależności od lokalizacji, rozległości i czasu trwania blizny.

Leczenie blizn po oparzeniach. Szczególna kategoria – blizny oparzeniowe są często rozległe, nierówne i towarzyszą im przykurcze. BoNT-A stosowana zarówno śródogniskowo, jak i wzdłuż granic blizny może zmniejszać aktywację fibroblastów i redukować przykurcze bliznowate.

Kogo dotyczy ten artykuł? Do kogo kieruję tę wiedzę?

Pacjenci, którzy mogą skorzystać z tej wiedzy, to przede wszystkim:

Osoby z bliznami przerostowymi po zabiegach chirurgicznych (najczęściej: thyroidectomia, operacje ortopedyczne, cięcie cesarskie, zabiegi plastyczne), szczególnie te, które nie odpowiedziały satysfakcjonująco na kortykosteroidy lub terapię uciskową;

Osoby z tendencją do bliznowacenia przerostowego potwierdzoną wywiadem, u których planowane jest kolejne cięcie chirurgiczne i możliwa jest profilaktyka;

Osoby z bliznami w okolicach twarzy i szyi, gdzie napięcie mechaniczne jest szczególnie wysokie i gdzie kosmetyczny efekt blizny ma duże znaczenie;

Pacjenci po zabiegach laserowych – zarówno ablacyjnych, jak i frakcyjnych – u których istnieje ryzyko bliznowacenia po procedurze.

Ograniczenia badania Fan i wsp. i kierunki przyszłych badań

Praca Fan i wsp. jest solidnym badaniem mechanistycznym, ale należy uczciwie wskazać jej ograniczenia. Badanie in vitro prowadzono na fibroblastach izolowanych z blizn przerostowych dzieci i młodych dorosłych – populacji pediatrycznej szpitala w Shanxi. Przekładalność wyników na blizny u dorosłych, blizny keloidowe (które mają odrębną biologię) i blizny różnego wieku wymaga weryfikacji w osobnych badaniach. Model in vivo używał myszy BALB/c z pełnościennymi ranami grzbietu – rany te nie są dokładnym modelem blizn przerostowych u ludzi, które rozwijają się w specyficznych lokalizacjach anatomicznych i w określonych warunkach naprężenia mechanicznego.

Otwartymi pytaniami są: optymalne dawkowanie BoNT-A do leczenia blizn przerostowych u ludzi, timing iniekcji (ile dni/tygodni po urazie jest optymalne), liczba sesji i długoterminowy efekt na recydywę bliznowacenia.

Podsumowanie

Praca Fan Y., Guo X., Tian Y., Li J., Xi H. (Biomolecules and Biomedicine, 2025, 25(1):249–258, DOI: 10.17305/bb.2024.10906, PMID: 39132968) dostarcza pierwszego precyzyjnego opisu molekularnego mechanizmu, przez który BoNT-A hamuje tworzenie blizn przerostowych: jest nim supresja szlaku JAK2/STAT3 – kluczowego regulatora proliferacji, migracji i włóknienia fibroblastów bliznowatych.

Badanie wykazało w sposób metodologicznie elegancki, że nadmierna aktywacja JAK2/STAT3 jest molekularną cechą fibroblastów blizn przerostowych, że jej farmakologiczne zahamowanie naśladuje efekt BoNT-A, oraz że aktywacja tego szlaku osłabia działanie toksyny, co jednoznacznie dowodzi zależności przyczynowej. Wyniki in vivo na modelu mysim potwierdziły, że efekty obserwowane w hodowli komórkowej przekładają się na gojenie ran w żywej tkance.

W połączeniu z danymi z randomizowanych badań klinicznych i meta-analiz, które dokumentują istotną poprawę w Vancouver Scar Scale przy dobrej tolerancji – BoNT-A jest substancją o coraz silniejszej bazie dowodowej w leczeniu blizn przerostowych. Jest to temat, który zasługuje na więcej uwagi w środowisku medycyny estetycznej w Polsce i który w Dermamed traktujemy jako element kompleksowego podejścia do terapii blizn.

Zastrzeżenie: Niniejszy artykuł ma charakter edukacyjny i popularnonaukowy. Nie stanowi porady medycznej ani rekomendacji terapeutycznej. Decyzja o wyborze metody leczenia podejmowana jest indywidualnie przez lekarza po przeprowadzeniu konsultacji i oceny stanu zdrowia pacjenta.

Artykuł powstał pod nadzorem merytorycznym prof. dr hab. n. med. Pawła Surowiak — lekarza z ponad 20-letnim doświadczeniem w medycynie estetycznej, założyciela Dermamed Wrocław.

BIBLIOGRAFIA:

Fan Y, Guo X, Tian Y, Li J, Xi H. Botulinum toxin type A inhibits the formation of hypertrophic scar through the JAK2/STAT3 pathway. Biomol Biomed. 2025;25(1):249–258. DOI: 10.17305/bb.2024.10906. PMID: 39132968.
Raslan EE, et al. The Efficacy of Botulinum Toxin Type A (BTA) in the Treatment of Hypertrophic Scars and Keloids: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Cureus. 2024;16(10):e71161. DOI: 10.7759/cureus.71161. PMC: 11548679.
Qiao Z, Yang H, Jin L, Li S, Wang X. Efficacy and Safety of Botulinum Toxin Injections in Preventing Postoperative Scars and Improving Scar Quality. Aesthetic Plast Surg. 2021;45(5):2350–2362. DOI: 10.1007/s00266-021-02196-5. PMID: 33674930.
Dees C, et al. Activation of STAT3 integrates common profibrotic pathways to promote fibroblast activation and tissue fibrosis. Nat Commun. 2020;11:1524. PMC: 5654983.
Grando SA, Zachary CB. The non-neuronal and nonmuscular effects of botulinum toxin. Br J Dermatol. 2018;178(5):1011–1019. DOI: 10.1111/bjd.16080.
Permatasari F, Hu YY, Zhang JA, Zhou BR, Luo D. Anti-photoaging potential of Botulinum Toxin Type A in UVB-induced premature senescence of human dermal fibroblasts in vitro. J Photochem Photobiol B. 2014;133:115–123. DOI: 10.1016/j.jphotobiol.2014.03.009.

LINKI WEWNĘTRZNE:

Jeśli masz bliznę przerostową lub keloida i szukasz nowoczesnego, opartego na dowodach naukowych leczenia, zapraszam na konsultację lekarską w Dermamed Wrocław.

→ Konsultacja lekarska – umów wizytę

Autor: prof. dr hab. n. med. Paweł Surowiak Założyciel i kierownik merytoryczny Dermamed – gabinetu medycyny estetycznej i laseroterapii we Wrocławiu. Członek założyciel i wieloletni wiceprezes Polskiego Towarzystwa Medycyny Estetycznej i Anti-Aging. Posiadacz certyfikatu nr 1 w dziedzinie medycyny estetyczno-korekcyjnej (kod specjalności 028). Ponad 20 lat praktyki klinicznej w estetyce medycznej.

Wrocław, 11 czerwca 2026